Narkotyki w pracy - konsekwencje dla pracownika

Przestrzeganie zasad BHP, regulaminu pracy oraz obowiązku dbania o dobro zakładu to podstawowe obowiązki każdego pracownika. Jednym z elementów zapewnienia bezpieczeństwa jest przeciwdziałanie sytuacjom, w których w miejscu pracy pojawiają się narkotyki lub inne środki działające podobnie do alkoholu.
Od 2023 roku przepisy Kodeksu pracy jasno regulują zarówno zasady kontroli takich substancji, jak i konsekwencje prawne oraz pracownicze.

Poniżej wyjaśniamy, jak aktualne przepisy wpływają na pracowników i pracodawców oraz w jakich sytuacjach możliwe są badania na obecność narkotyków w pracy.

Podstawowe obowiązki pracownika

Pracownik ma obowiązek wykonywać pracę sumiennie i starannie, przestrzegać przepisów BHP, regulaminu pracy oraz zasad współżycia społecznego. Posiadanie lub używanie narkotyków w pracy narusza te obowiązki, ponieważ:

• zagraża bezpieczeństwu pracownika i innych osób,
  

• stanowi naruszenie prawa (ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii),
  

• może narażać pracodawcę na szkody organizacyjne i prawne.
  

Dlatego wielu pracodawców wprowadza w regulaminach pracy jasne zapisy dotyczące zakazu posiadania i używania narkotyków w pracy, co eliminuje późniejsze wątpliwości interpretacyjne.

Środki działające podobnie do alkoholu - co oznacza to pojęcie?

Ustawa nowelizująca Kodeks pracy z 1 grudnia 2022 r. wprowadziła pojęcie „środków działających podobnie do alkoholu” – czyli substancji potocznie określanych jako narkotyki.

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 16 lutego 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 317), środki te obejmują:

1. opioidy
   

2. amfetaminę i jej analogi
   

3. kokainę
   

4. kannabinoidy
   

5. benzodiazepiny.
   

U pracownika, który używa leków zawierających takie substancje (np. niektóre leki przeciwbólowe czy uspokajające), zdolność do pracy powinien ocenić lekarz. W niektórych przypadkach przyjmowanie takich leków może czasowo uniemożliwiać wykonywanie obowiązków.

Czy pracodawca może badać pracownika na obecność narkotyków w pracy?

Tak - przepisy od 21 lutego 2023 r. umożliwiają pracodawcy przeprowadzenie kontroli na obecność alkoholu oraz środków działających podobnie do alkoholu.

Kontrola może zostać zrealizowana na dwa sposoby:

1. Kontrola przez policję

Pracodawca może wezwać policję, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że pracownik stawił się do pracy pod wpływem narkotyków - np. nietypowe zachowanie, dezorientacja czy problemy z koordynacją.

Policja wykonuje badanie śliny narkotesterem. Może także zlecić badanie krwi lub moczu, jeżeli:

• badanie śliny nie jest możliwe,
  

• pracownik odmawia testu,
  

• pracownik sam żąda badania krwi/moczu,
  

• stan pracownika uniemożliwia badanie śliny.
  

2. Samodzielna, prewencyjna kontrola pracodawcy

Pracodawca może badać pracowników samodzielnie, ale tylko jeśli:

- wprowadzi kontrolę w regulaminie pracy,
- obejmie nią stanowiska, gdzie praca wiąże się z zagrożeniem dla życia, zdrowia lub mienia,
- poinformuje pracowników minimum 2 tygodnie przed początkiem kontroli.

Badanie jest wykonywane wyłącznie przy użyciu narkotestera, który analizuje ślinę.

Narkotyki w pracy – konsekwencje dla pracownika

Co może zdarzyć się, gdy kontrola potwierdzi obecność narkotyków u pracownika?

1. Niedopuszczenie do pracy

Jeżeli kontrola (policyjna lub zakładowa) wykaże obecność narkotyków - pracodawca ma obowiązek natychmiast odsunąć pracownika od pracy.
Jeżeli badanie policyjne potwierdzi brak narkotyków - nieobecność jest usprawiedliwiona i płatna.

2. Kary porządkowe

Pracodawca może nałożyć:

• karę upomnienia,
  

• karę nagany,
  

• karę pieniężną.
  

Może także nałożyć karę porządkową i rozwiązać umowę - obie sankcje są możliwe.

3. Zwolnienie dyscyplinarne

Posiadanie narkotyków w pracy lub stawienie się pod ich wpływem jest uznawane za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych.

Potwierdza to wyrok Sądu Rejonowego w Lubinie z 29.09.2014 r. (IV P 124/14), zgodnie z którym:

„Posiadanie przez pracownika narkotyków (marihuany) w miejscu pracy stanowi ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych.”

Daje to pracodawcy prawo do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia (art. 52 Kodeksu pracy).

Pracodawca musi jednak:

• dochować terminu 1 miesiąca na wręczenie oświadczenia,
  

• prawidłowo wskazać przyczynę,
  

• odpowiednio udokumentować zdarzenie (notatka, świadkowie, zawiadomienie policji).
  

Brak dowodów może sprawić, że sąd uzna zwolnienie za niezgodne z prawem.

4. Konsekwencje karne

Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii:

• posiadanie narkotyków zagrożone jest karą do 3 lat pozbawienia wolności,
  

• za posiadanie „znacznej ilości” - od 1 roku do 10 lat,
  

• w wypadku mniejszej wagi - grzywna, ograniczenie wolności lub do 1 roku pozbawienia wolności.
  

Pracodawca ma społeczny obowiązek zawiadomienia policji o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Narkotyki w pracy a praca zdalna

Co do zasady pracownicy zdalni nie podlegają prewencyjnej kontroli, ponieważ:

• nie stwarzają ryzyka dla życia i zdrowia innych osób,
  

• ich praca zwykle nie wiąże się z zagrożeniem dla mienia.
  

Wyjątek może dotyczyć zawodów, gdzie zdalna praca ma realny wpływ na bezpieczeństwo (np. operator systemów krytycznych) - decyzję podejmuje pracodawca.

Narkotyki w pracy stanowią poważne naruszenie podstawowych obowiązków pracownika oraz przepisów prawa.
Pracodawca ma prawo — i obowiązek — reagować, a przepisy obowiązujące od 2023 r. umożliwiają:

• kontrolę obecności narkotyków,
  

• niedopuszczenie pracownika do pracy,
  

• nałożenie kar porządkowych,
  

• rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia,
  

• a w skrajnych przypadkach – zawiadomienie organów ścigania.
  

Dla pracowników oznacza to, że już samo posiadanie narkotyków na terenie zakładu pracy jest podstawą do dyscyplinarnego zwolnienia, niezależnie od tego, czy byli pod ich wpływem.